ANADOLU BEYLIKLERI : ÇOBANOĞULLARI BEYLİĞİ

 

Çoban oğulları Beyliği,Kastamonu’da Anadolu Selçukluları’nın uçbeyi olarak bulunan,Oğuzlar’ın Kayı boyuna mensup,Husameddin Çoban tarafından kurulmuştur..Bu beyliğin başlangıç tarihinin II.Kılıçarslan zamanında ( 1155-1192 ) olduğu ileri sürülmektedir.Melikü’l ümera ( Beylerbeyi ) Hüsameddin Çoban Bey,Anadolu Selçuklularınınn  ileri gelenlerinden biri idi.O,Sultan I.Izzeddin Keykavus’un saltanatı sırasında ( 1211-1220 ),Bizans’a karşı yapılan akınları yönetmişti.

Daha sonra Hüsameddin Çoban Bey,I.Alaeddin Keykubad tahta çıktığı zaman ona itaat etti ve bunun karşılığında Kastamonu Beyliğini aldı.(1220 ).Moğollar’ın 1223 yılı başında Kıpçak ilini işgal etmeleriyle bu durumdan yararlanan Rumlar Kırım sahilinde  bir ticaret şehri olan Sugdak’ı işgal etmişlerdi.Sultan Alaeddin Keykubad’ın ticaret yollarına büyük önem vermesi,onun Kırım’a bir sefer düzenlemesine  ve başına Hüsameddin Çoban Bey  tayin etmesine sebeb oldu.

Hüsameddin Çoban,bu deniz aşırı seferde büyük bir başarı kazanarak Sugdak’ı kurtardı.Ayrıca Kıpçak Hanı’nın ve Rus Hükümdarının da itaatin, sağladı.Hüsameddin Çoban Bey 1227 yılında Kastamonu’ya döndü.Bir başka rivayete göre,Kastamonu  beyliği bu tarihten sonra kurulmuştur.Hüsameddin Çoban’ın bundan sonraki ve ölüm tarihi hakkında çok bilgi yoktur.Yerine geçen oğlu  Alp Yürek hakkındada bilgimiz yoktur.

Alp Yürek’ten sonra oğlu Muzaffereddin Yavlak Arslan’ın muhtemelen 1280 yıllarında beyliğin başına geçer.Yavlak Arslan hem Selçuklulara hemde Ilhanlılara tabii idi.Fakat,o Selçuklular’ın taht mücadelelerine karışmış  ve önce II Mesud ( 1284 -1298),birinci defa tahta geçişinde desteklemişti.Ancak kısa bir süre sonra hem II Mesud’a hem de İlhanlılara muhalefet yapmaya başladı.Öte yandan Rükneddin Kılıç Arslan da kardeşi II Mesud’a karşı ayaklanmıştı.Bu sırada Yavlak Arslan Rükneddin Kılıçarslan’a destek olur.Anadolu’da  çıkan bu kargaşalık nedeniyle Konya’ya kadar gelen İlhanlu Hükümdarı Geyhatu;Sultan II Mesud ve Vezir Necmeddin idaresinde bir Selçuklu –Moğol ordusunu Kastamonu üzerine gönderdi.Bu sırada yapılan savaşların birinde Yavlak Arslan öldürüldü    ( 1292).Selçuklu sultanı II.Mesud bu savaşta kendisine yardımcı olan Şemseddin Yaman Candar’a Kastamonu havalisinde Eflani’nin idaresini vermişti.

Yavlak Arslan’dan sonra yerine oğlu Mahmu Bey geçti.Onun zamanında Bizans’a akınlar yapılmış ve bunlaeı kardeşi Ali idare etmişti.Nihayet Candaroğlu Süleyman Paşa bir baskınla Kastamanu’ya hakim olmuş ve Çoban oğulları beyliğine sonr vermişti ( 1309 )  

Çobanoğulları devrinde  Kastamonu’da imar faaliyetleri çok ilerlemişti.Meşhur bilgin Kutbeddin Şirazi ( 1236-1311 ) ‘ İhtiyarat el Muzefferia ‘ adlı eserinin Yavlak Arslan’a ihtaf etmişti.Ayrıca Hoylu Hasan bin Abdülmümin: Yavlak Arslan için ‘ Nüzhet el Kuttab ‘ ve Mahmud Bey adına ‘ Kava’id el Resa’lı ‘ adlı kitaplarını yazmıştı.Çobanoğulları beyleri adina yazılmış başka eserler de mevcuttur.Imar faaliyetleri içinde en göze çarpan yanı ise,Taşköprü’deki Muzaffereddin Yavlak Arslan Medresisidir.

ANADOLU BEYLİKLERİ : HAMIDOĞULLARI BEYLİĞİ

                             

Hamidoğulları Beyliği ,Isparta,Ulu Borlu,Yalvaç bölgelerinde hüküm sürmüş bir beyliktir.1203 yılından sonra ,Isparta,Borlu,Yalvaç ve daha sonra Antalya zapt edilince,Anadolu Selçuku sultanı,buralara Hamid bey idaresinde bir Türkmen boyunu yerleştirmişti.

Konya Sultanlığı  XIII.yüzyılın sonlarında zaafa düşüp,ilhanlıların kontrolüne girince,batı sınırındaki Uç beyleri kendi başlarının çaresine bakmaya başlamışlar,bu arada Isparta –Eğridir yöresinde bulunan Hamid Boyu da ,o tarihlerde başlarında bulunan Hamid Bey’in torunu Dündar Bey’İn reisliğinde,merkezleri önce Borlu,daha sonra Prostana ( Eğridir ) olmak üzere,Hamid Oğulları Beyliğini kurmuşlardı.Bu şekilde Beyliğin ortaya çıkışı  XIII.yüzyılın son seneleridir.

Dündar Bey kısa sürede Beyliğin hudutlarını genişleterek ,Gölhisar’ı ,Korkuteli’ni, ve 1301 yılından hemen sonra da Antalya’yı Beylik sınırları içine dahil etti.

Dündar Bey Antalya’yı  kardeşi  Yunus Bey’in idaresine vermiş olup ,Hamid Oğulları  biri Eğridir’de ,diğeri Antalya’da olmak üzere iki kol halinde devam etmiştir.

Dündar Bey,Anadolu Beyliklerini kontrol altına alan Emir Çoban’a biat etmiştir.Ilhanlı hükümdarı Olcayto’nun ölümündan sonra ,Dündar Bey’in ,1316’yı  takip eden yıllar içinde bağımsızlığını ilan ederek,Sultan unvanını aldığını ve hudut komşuları  Aydın,Saruhan ve Menteşe beylerinin ona tabi olduklarını kaydeden kaynaklar vardır.

Timurtaş’ın Anadolu Beyliklerini itaat altına almak  için Eşrefoğullarını beyi Süleyman Beyi’i öldürdükten sonra,Dündar Bey’in üzerine yürür.Dündar Bey Moğol  ordusuna karşı koyamayarak 1324 yılında Antalya’ya kaçtı.O sırada Antalya’da ,Yunus Bey’in oğlu Mahmut Bey bulunuyordu.Mahmut Bey,Timurtaş’ın korkusundan amcasını Moğollara teslim etti..Timurtaş ,Dündar Bey’İ derhal öldürterek ,onun Isparta ve Eğridir illerine el koydu.

Timurtaş’In Memluk Sultanlolığına  kaçmasından sonra,Dündar Bey’in büyükoğlu  Hızır Bey’ Hamid Bey topraklarına sahip olur.Hatta Beyşehir,Akşehir vr Seydişehir’i de sınırlarına katar.Hızır Bey 1330 yılları civarında hayata veda eder.O ölünce yerine  Necmeddin İshak Bey beyliğin başına geçti..Ishak Bey de Eşrefoğullarının kalan topraklarını ele geçirir.O ölünce yerine kardeşi Muzaffereddin Mustafa geçti.Onun yerine oğlu Hüsameddin Ilyas Bey halefi oldu.İlyas Bey Karamanoğlu Alaaddin Bey ile yaptığı savaşta yenildi.Daha sonra Germiyanoğulu Süleyman Şahın yardımı ile Karamanoğullarına saldırarak,kaybettiği toprakları geri aldı.Ilyas Bey ölünce yerine Kemaleddin Hüseyin Bey geçti.

Karaman baskısından bunalan Hüseyin Bey,Osmanlı Sultanı I.Murat ile anlaşarak,Yalvaç,Karaağaç                                     Beyşehir,Seydişehir ve Alaşehir kasabalarını 80.000 altın karşılığında Osmanlılara sattı.Kendisine yanlızca Isparta ve Iğdır’ı bıraktı.

1389 yılındaki Kosava Savaşına Sultan Murad destek için oğlu ile birlikte asker yollamıştı.Kemaleddin Hüseyin Bey 1391 yılında öldü.Onun ölümü il toprakları Osmanlılara kalır.

Hamidoğullarının Antalya kolu ise devam etti.Dündar Bey 1321 yılında Antalyayı ele geçirip,kardeşi Yusuf Bey’in yönetimine bırakmıştı.Dündar Bey daha evvel Teke boyuna ait olan bu araziye yerleşip hakim olduktan sonra  sakin bir dönem yaşadı.1319 yılında ölünce yerien Mahmud Bey geçti.

 Mahmud Bey in kardeşine ihanetinden sonra 1327 yılında o da Mısır’a kaçmışve orada hapsedilmiştir.Yerine 1327 yılında kardeşi Korkuteli Emiri Sinaneddin Hızır Bey geçmiştir.Hızır bey ve oğlu Dadı Bey dönemleri hakkında elimizde bilgi yoktur.Dadı bey ölünce onun yerine Mahmud Bey’in oğlu Müberizzeddin Mehmet Bey geçmiştir.Onun yönetimi sırasından Kıbrıs Kralı Pierre de Lusignan  Antalya’yı geri aldı.Mehmed Bey ile mücadele ederek 1373 yılında Antalya’yı geri aldı.Ölümünden sonra yerine Osman Çelebi Bey oldu.

Yıldırım Beyazıd 1390 yılında Antalyayı ele geçirir.Burayı Tekeli ile beraber oğlu İsa’ya Sancak olarak verdi.Böylece Antalya koluda sona ermiştir.Ancak ,Ankara savaşından sonra Anadolu beyliklerine topraklarını iade eden Timurlenk ,Osman Çelebiye de beyliğini geri vermiştir.Ancak Osmanlıların korkusundan  Osman Bey Korkuteline yerleşmiştir.

Şehzadelerin taht kavgası sırasında  durumdan yararlanmak isteyen Osman Çelebi   Antalyayı  alabilmek için Karamanlılarla anlaşır.Ancak bu olayı zamanında haber alan Antalya sancak beyi Hamza Bey,iki ordunun birleşmesine zaman bırakmadan,Korkuteli’ne bir baskın yaparak,Osman Bey’in ordusunu dağıtarak zaten hasta  olan Beyi öldürdü.( 1423 ).Toprakları tekrar Osmanlıların oldu.

Karamanoğlu Mehmet Bey ordusu ile Antalya’yı kuşatsada atılan bir gülle ile yaralanır.1423 yılında Osman Bey in ölümü ile Hamidoğulları Beyliği son bulur.Beyliğin Eğridir kolu 90 sene,Antalya kolu ise 125 yıl yaşamıştır.Bu beyliğin arazisi küçük olmasına rağmen Antalya limanı gibi önemli bir ticaret merkezine sahipdi.Özellike XIV yüzyılın ilk yarısında ,göller bölgesinin  halı,kilim,astarlık dokuma ve pamuklu gibi eşyaları ihraç etmekteydiler.

 

 

 

ANADOLU BEYLIKLERI : EŞREFOĞULLARI BEYLİĞİ

 

XIII.yüzyılı ikinci yarısında Beyşehir be Seydişehir taraflarında kurulmuş bir Türk beyliğidir.Anadolu’nun en kısa  ömürlü beyliklerinden biridir..Beyliğin kurucusu  Seyfettin Süleyman bin Eşref ,III.Keyhüsrev zamanında  Anadolu Selçuklularının  Uç beylerinden birisiydi.Selçuklu sultannı  III.Gıyaseddin Keyhüsrev ( 1266-1284 ),ilhanlı sultanı Argun Han ( 1284-1291) tarafından öldürtülmüş ve yerine II Gıyaseddin  Mesud geçirilmişti..Keyhüsrev’İn annesi,devletin iki torunu  ile Mesud arasında paylaştırılmasını istedi ve bu amaçla Karamanoğulları ile Eşrefoğulları’ndan  yardım isteyerek  Konya’ya çağırdı.Eşrefoğlu’na ‘ saltanat naibliği’ verildi.

Bu şehzadeler  15 Mayıs 1286 yılında tahta çıkarıldı.Fakar takriben bir ay sonra Selçuklu veziri  Fahreddin Ali’ye mensup Has Balaban’ın ordusu  ile gelmesi  üzerine Eşrefoğulları kendi merkezleri Gorgorum ( Beyşehir bölgesi a çekildiler.1286 yılında Germiyanoğulları ,Gorgorum  vilayetini yağmaladılar.1288  yılı başlarında  Eşrefoğlu ılgın’a akın yaptı.Daha sonra Eşrefoğulları ,Sultan II.Mesud il barışmış ve Konya’ya gelerek itaat arzetmişlerdir.Beyliğin merkezi Beyşehir oldu.

Sultan II.Mesud’un  1289 yılında ayaklanan Eşrefoğulları üzerine yürüdüğünü görüyoruz.Eşrefoğulları ise,Selçuklu Moğol ordusunun  kuzeyde bulunan Türkmenler üzerine  gitmesinden istifade ederek  1291 yılında Gavele kalesine kadar ilerleyip etrafı yağmaladılar.

Halil Süleyman Bey  1302 yılında öldü.Onun yerine büyük oğlu Mübarizüddin Mehmed Bey geçti.Mehmed Bey ülkesini kuzeye doğru genişleterek  Akşehir ve Bolvadin taraflarına hakim oldu.Türkmen Beylikleri’nin Moğollar’a karşı harekete  geçmeleri nedeniyle  Anadolu’ya gönderilen  İlhanlı valisi Emir Çoban’a itaat edenler arasında Mehmed Bey de vardı ( 1314).Mehmed Bey’in   1320 den sonra öldüğü anlaşılıyor.Yerine II.Süleyman Şah Bey oldu.

Ancak onun zamanında uçlarda bağımsızlıklarını korumaya çalışan Türkmen Beyliklere karşı Moğol valisi Timurtaş harekete geçti.Timurtaş,Beyşehiri  zapt ve yağma etmiş,Süleyman Şah’I Beyşehir gölüne attırmak suretiyle öldürtmüştür.(9 Ekim 1326 ).Böylece Eşrefoğulları  Beyliği sona erer.

Eşrefoğulları mimari eserlerinden Seyfeddin Bey’in Beyşehir’de yaptırdığı cami ve mihrabı çok özel olup,tahta mimarinin en güzel örneklerindendir.

ANADOLU BEYLIKLERI : ERETNA BEYLIĞI

 

Orta Anadolu’da XIV.yüzyıl ortalarına doğru kurulmuş olan bir beyliktir.Bu beyliğin kurucusu Eretna,Uygur Türkleri’nden  olup Moğollar’ın Anadolu Valisi Timurtaş’ın  maiyyetinde idi.Eretne,Timurtaş’ın kızkardeşi  ile evlenerek onunla akraba olmuştu.Timurtaş,Anadolu’yu istila ile yayılma hareketine girişmiş,fakat babası Emir Çoban’ın İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır ( 1317-1335 ) ile arasının açılması neticesi Mısır’a kaçmış ve yerine Eretna’yı vekil bırakmıştı( 1328).

Timurtaş’ın yerine büyük Şeyh Hasan Celayir’i Anadolu valisi tayin edildi.Eretna memleket  işlerini iyi bildiğinden dolayı iş başında kaldı.Ebu Said  Bahadır’ın evlat bırakmadan  ölümü üzerine meydana  çıkan karışıklıklardan  faydanalarak Moğol ülkesinde  kendisine  bir yer kapmak  isteyen  Büyük Şeyh Hasan Iran’a  gitmiş ve Eretna Anadolu’da onun vekili olarak kalmıştır.

Daha sonra Irak’ta yerleşen Büyük Şeyh Hasan’da onun vekili olarak kalmıştır.Daha sonra Irak’ta yerleşen Büyük Şeyh Hasan’dan ümidini kesen Eretna, Memluk Sultanı Melik Nasır’ın ( 1309-1340)himayesine girmiştir ( 1338).Azerbeycan’da durumu kuvvetlenen Timurtaş’ın oğlu Küçük Şeyh Hasan’ın biat teklifini Eretna kabul etmedi.Bunun üzerine,Küçük Şeyh Hasan  Anadolunun doğusunu alarak beraberinde hükümdar ilan ettiği Süleyman ile Eretna’nın üstüne yürüdü.İki ordu Sivas ile Erzincan arasındaki Karanbük’te karşılaştılar.Bu muharebeyi Eretna Bey kazanır ( 1343)

Bu savaştan sonra Eretna ‘nın nüfuz ve şöhreti artmış ‘’ Alaeddin ‘ ünvanı ile 1344 yılında sultanlığını ilan etmiştir.Tüm Orta Anadoluya hakim olmuştur.Devletinin başkenti  önce Sivas,sonra Kayseri idi.Anadolu’yu ise gayet iyi ve adil bir şekilde yönetmiştir.Eretna 1352 yılında hayata gözlerini kapatır.Yerine onun emirlerinin aldığı kararla  küçük oğlu Gıyaseddin Mehmde hükümdar ilan edildi.Büyük oğlu Cafer tahtta hak iddia etsede,başarılı olamayıp Mısır’a kaçtı.

Mehmed Bey genç olduğundan devlet idaresi  vezir Ali Şah’ın elindeydi.Çok geçmeden Ali şah isyan etti.Mehmed Bey Memlulukluların desteği ile onu yendi.Ali Şah savaş meydanında öldü(1364)Ancak Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa’nın tahriki ile harekete geçen beyler Mehmed Bey’i Kayseri’de öldürdüler.Yerine küçük yaştaki oğlu Alaaddin Ali  hükümdar oldu ( 1365)

Bu karışık durumdan faydalanan Karamanoğulları Niğde ve Aksaray ‘ı ele geçirdiler.Valiler ise kendi başkalarına hareket etmeye başlamışlardı.Karamanoğulları  Kayseri şehrine girdiklerinde,Ali Bey Sivas’a kaçtı.Fakat Sivas Emiri Hacı İbrahim,Ali Bey’e pek önem vermemişti ( 1375).Ali Bey Kayseri’yi  geri alarak buraya emir olmak isteyen Kadı Burhaneddin’i hapsettirdi.Hacı Ibrahim Bey’de Ali Bey’İ tuttuklattı.Ancak Ali Bey Kadı Burhaneddin’in yardımıyla hapisten kurtuldu ve tekrar devletin başına geçti.Bu sırada Kadı Burhaneddin Karamanoğulları’nın eline geçmiş olan Kayseri’yi geri almayı başardı.Kadı Burhaneddin’i  Vezir ilan etmesina rağmen devlet idaresinde başarılı olamadı.

Ali Bey 1380 yılına kadar hüküm sürdü ve bu tarihte Kazabad’da  vebadan öldü.Yerine 7 yaşındaki oğlu Mehmed hükümdar oldu ve Şarki Karahisar valisi Kılıçarslan’ı ona naip yaptılar.Fakat bir müddet sonra Kadı Burhaneddin,Kılıçarslan’ı öldürerek  niyabeti ele aldı ve çok geçmeden de 1381’de Mehmed Bey’İ tahtan uzaklaştırarak sultanlığını ilan etti ve bu suretle Eretna devleti sona erdi.

Eretna Devleti’ne ait Kayseri,Sivas,Tokat  ve civarında bazı mimari eserleri vardır.

BÜYÜK SELÇUKLU SULTANI BERKYARUK

 

Melikşah öldüğünde geride  Berkyaruk,Muhammed Tapar,Sancar ve Mahmud adlı dört oğul bırakmıştı.Babasının yerine en büyükleri olan  ve o dönemde oniki yaşında bulunan Berkyaruk’un tahta geçmesi bekleniyordu.

Daha evvel söz ettiğimiz gibi Nizam ülMülk ,Terken Hatun’un  oğlu  Mahmud’a  karşı,Melikşahın amcası Yakuti’nin kızı Zübeyde hatun’dan  oğlu Berkyaruk’u desteklemekteydi.Bazı kaynakların verdiği bilgilere göre  Melikşah Berkyaruk’u  veliaht tayin etseydi bile bunun saltanat kavgasını önleyemeceği biliniyordu.

Nitekim bu durumu fırsat bilen ve o sırada Sultanın yanında Bağdat’ta bulunan Terken hatun,henüz beş yaşında bulunan oğlu Mahmud’u tahta geçirmek için harekete geçti.Bir taraftna zaman kazanmak için Melikşah’ın ölümünü gizlerken,diğer taraftan da hazinenin ağzını  açarak desteklerini almak için ordu ve devlet adamlarına  büyük ihsanlarda bulundu.Bu cömert girişimleri sayesindede pek çok emirin içerisinde bulunduğu büyük bir ordu kurmayı başardı.

Terken hatun’un bu başarısı,hiç şüphesiz bolca dağıttığı ihsanlar kadar,Karahanlı soyundan gelmesi ve Selçuklu İmparatoriçesi olarak Melikşah’ın sağladığı etkin konumundan kaynaklanmaktaydı.

Bu şekilde ordunun bağlılığını temin eden Terken Hatun,bir taraftanda  oğlunun  saltanatı için bir tehlike olduğuna inandığı ;veliaht Berkyaruk’u hapsettirmek için,Musul valiis Kürboğa ile Emir Üner ve Emir Komac’ı Isfahan’a göndermiştir.Isfahan’a gelen emirlerin Berkyaruk’u tutuklayarak ,hapsetmelerinden sonra  Terken Hatun,Abbasi halifesi Muktedi’den oğlu Mahmud adına hutbe okumasını istedi.

Halife bu teklife hemen evet demedi..Imam Gazalali’nin fetvası doğrultusunda Mahmud’un yaşını küçük olmasının nedeni ile ülke yönetemeyeceğini gerekçe göstererek bu isteği reddetti.Ancak Terken hatun’un yanında tuttuğu torunu ve Halifenin oğlu olan Cafer üzerinde tehditler savurunca,direnemedir.Caferin babasına gönderilmesi kaydıyla  26 Kasım 1092 yılında Bağdad’da Mahmud  adına hutbe okundu.

Terken hatun,Melikşahın ölümünden sadece altı gün sonra oğlu Mahmud’u  Bağdat’ta Sultan ilan ettirmeyi başarmıştı.Ardından Vezir Recülmül Ebu’l Ganaim ve orduyla birlikte,oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak üzere Isfahan’a doğru yola çıktı.

Ancak,Herşeyi düşündğünğ zanneden Terken Hatununun unuttuğu rakipleri vardı.Nizamülmülk’üm adamları daha pes etmemişti.Eski Vezirin adamları bir silah deposunu  yağmalayarak isyan etmiş ve Berkyaruk’u hapisten çıkarıp,tahta oturtup adına hutba okutmuşlardı.

Terken Hatun’un Isfahan’a yaklaşması üzerinede Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün adamları hala güçlü oldukları Rey şehrine kaçırdılar.Bu arada pek çok Emirde onlara katılıp Rey şehrine giderler.Berkyaruk’un etrafında  onbinden fazla asker toplanmıştı.Böylece taht kavgası eski vezirin adamları ile yeni vezirin arasındaki bir hesaplaşmaya dönüşmüş bulunuyordu.

Çünkü başta Emir Erkuş olmak üzere ,maktul vezirin taraftarları,yeni veziri Nizamülmülk’ün  katili olmaklar itham ediyorlardı.Bu sebeplede,Berkyaruk’u desteklemek suretiyle eski vezirinde intikamını almak istiyorlardır.

Durumun kendi aleyhine gelişmekte olduğunu gören ve Berkyaruk’un daha fazla güçlenmesini engellemek isteyen Terken Hatun,yanında Kürboğa,Üner ve Komaç gibi emirler olduğu halde Rey şehrine doğru hareket etti.

Ancak Berveird yakınlarında yapılan savaşta,ordusundan bazı emirlrin askerleriyle Berkyaruk tarafına geçmesi üzerine yenilen Terken Hatun Isfahan’a çekilmek zorunda kaldı ( Ocak 1093 )

Şehir Berkyaruk ve ordusu tarafında kuşatılır.Terken Hatun Isfahan’ın surlarının içinde sıkışmış kalmıştı.Bu durumdan kurtulmak için bir taraftan yanındaki emirlerinde telkiniyle kuşatmayı kaldırması için Berkyaruk ile anlaşma yollarını ararken,diğer taraftanda oğlu Mahmud’u tahta çıkarma arzusundan  vazgeçmeyerek yeni çıkış yolları arıyordu.Nitekim bu amaçla,Berkyaruk’un dayısı Azerbeycan  meliki Ismaile  haber göndererek kendisi ile evlenip Mahmud’un saltanatına ortaklık teklif etti.

Selçuklu tahtına geçmek için fırsat kollayan Ismail bu teklifi hemen kabul eder.Hemen ordusu ile Terken Hatunun yardımına koşar.Birleşen iki ordu Berkyaruk’un üzerine yürüdü. Ancak bu orduda başarılı olamaz.Zira Terken Hatun’un Melik ısmail ile evlenmesini hoş karşılamayan bazı komutanların Berkyarukun saflarına geçmesi ile Kereç yakınlarında yapılan muhabereyi kaybeden  Ismailde Isfahana çekildi ( Şubat 1093 )

Bu yenilgiye rağmen Terken Hatun onu hürmetle karşılayıp,adına sikke kestirdi,oğluyla müşterek hutbe okuttu.Ancak Melik Ismail beraberindeki emirler ile anlaşamadığından;Berkyaruk’un annesi r olan Kızkardeşi Zübeyde Hatun’un yanına gitti.Fakat onun Berkyaruk hakkındaki kötü düşüncüleri gün ışığına çıkınca Atabeyi Gümüştekin tarafından öldürüldü

Melik Ismail’in ölümü Terken Hatun’un azmini kırmadı.O bu sefer de Melikşahın ölümünün ardından Suriye’de Saltanatını ilan etmiş olan kayınbiraderi Tacüddevle Tutuşu aynı vaatlerle Isfahana davet etti.

Suriye Meliki Tutuş,Melikşaha itaatini bildirmek ve teveccühünü kazanmak için Dimaşk’tan Bağdat’a gelmek üzere iken,Fırat kıyısındaki Hit  kasabasında  Sultanın ölüm haberini almıştı.Hemen her hanedan üyesinin yapacağı gibi,kendini saltanata en uygun kişi olarak  gören Tutuş,daha burada iekn adına hutbe okutmak suretiyle sultanlığını ilan etti.Daha sonra Rakka şehirini ele geçirip Taht töreni yaptı ( Şubat 1093 )

 

 

O Urfa valisi Bozan,Haleb valisi Aksungur ve Antakya valisi Yağı basan’ın itaatini sağlayıp ,Rahbe,Habur bölgesi ve Nusaybin’i işgal etti. Daha sonra Musul üstüne yürüdü ve şehir dışında Ibrahim bin Kureyşin ordusu ile yaptığı muharebeyi kazanıp Musul şehrine girdi.Bu söz konusu şehirleri alan Tutuş,Suriye ve Elcezire nin  önemli bir bölümünde hakimiyetini tesis ettiği gibi adına hutbe okutmayı başarmıştı.

Bunun bir sonucu olarak,Selçuklu tahtına geçmeyi kendine bir hak gören Tutuş,Büyük Selçuklu Sultanı sıfatıyla Bağdat’ta adına hutbe okunması için Abbasi Halifesi El Muktedi ye başvurdu.

Halife bu teklif karşısında ona,adına hutbe okutabilmesi için  Horasan ve Maşrıkta hükümran olmak,Islam alemine hakan olmak,Saltanat mücadelesi içinde rakibi olmaması ve Isfahan da tahta çıkması gibi şartlar ileri sürerek,bu isteği kabul etmedi.

Tutuş Isfahana gitmek için ordusu ile hareket geçti.Yolu üzerinde olan Diyarbakır bölgesini ele geçirip,Azerbeycana doğru yöneldi.

Berkyaruk amcasına karşı önlemler aldı.Bu arada Emir Aksungur ve Bozan  orduları ile Berkyaruk’un ordusuna katıldılar.Bu taraf değiştirme ile kuvvetinden çok şey kaybeden Tutuş yeniden ordusunu maglu olarak takviye etmek amacıyla yanında Yağıbasnan ile Dımaşka geri döndü.( Aralık 1093 )

Tutuş geri dönerken,Berkyaruk  bu sırada  Bağdad’a girmiş ve adına hutbe okunmasını istemişti ( Ocak 1094) Halife onun başarılarını göz önüne alarak  onun adına Hutbe okuttu( 3 şubat 1094 )

Tutuş  Bağdad’tan  kötü haberi alınca yeni bir ordu kurarak,harekete geçer ve önce ihanetlerini unutamadığı Emir Aksungur ve Bozan’dan intikamını aldı.yakalanan iki emir öldürüldü ( Mayıs 1094).Tutuş Ahlat üzerinden Azerbeycan’a gidereke bu bölgeyi hakimiyeti altına aldı ve Hemedan’a doğru yürüdü.Burada Terken Hatun’la birleşerek ,Berkyaruk’a karşı ortak bir mücadele başlatacaklardı.

Aynı maksatla Isfahan’dan Hemedan’a  doğru yola çıkan Terken Hatun yolda hastalanarak  geri dönmek zorunda kaldı ve kısa bir süre  sonra öldü ( Ekim 1094 ).Terken Hatun’un ölümünden  sonra ona bağlı emirlerden bir kısmı Berkyaruk tarafına geçerken,büyük bir kısmı da Tutuş’a katıldı.

Diğer taraftan  yanından az sayıda asker bulunan Berkyaruk,Tutuş’un  öncü kuvvetlerine  maglub olarak Isfahan’a sığındı.Bu mağlubiyet haberi üzerine Abbasi  Halifesi Mustahzir Billah Bağdad’da Tutuş adına  hutbe okuttu.Berkyaruk ise kardeşi Mahmud’un emirleri tarafından  Isfahan’da  yakalandı.Bu sırada Mahmud’un çiçek hastalığına yakalanarak ölmesi ( Kasım1094 ),yanındaki emirlerin Berkyaruk’u sultan tanımalarına  sebeb oldu.Berkyaruk ile Tutuş arasında kesin savaş Rey şehri civarında yapıldı.( 25 Şubat 1095 ).Kötü davranışlar nedeni ile Tutuş’a kırgın olan emir ve askerlerden büyük bir kısmı Berkyaruk tarafına geçtiler.Neticede bu saltanat mücadelesini  kazanan Berkyaruk oldu ve Tutuş savaş alanında öldü.

Berkyaruk batıda rakipleri ile saltanat mücadelesi yaparken  devletin doğusunda bir diğer hanedan üyesi,amcası Arslan Argun bağımsızlığını ilan etmiş,Merv,Tirmiz ve Nişabür gibi şehirlere halim olarak nüfuz bölgesini genişletmişti.Berkyaruk batıda kendisine rakib olanları  ortadan kaldırdıktan sonra  Arslan Argun’un işini bitirmeğe karar verdi.Bu maksadla da öteki amcası Böri Bars’ı onun üzerine gönderdi.Böri-Bars önce başarı kazandıysa da,daha sonra Herat civarındaki muharebeyi kaybetti.Arslan Argun Böri –Bars’ı boğdurdu.(1095)

Sultan Berkyaruk  kendisi harekete geçtiği sırada Arslan Argun bir kölesi tarafından  öldürüldü ( 3 Şubat 1097 ).Berkyaruk kardeşi Sencer’İ Horasan’a ‘Melik’ tayin etti.Aynı yıl içinde,yine Selçuklu ailesinden ‘’Emir i emiran ‘’ lakabını taşıyan Muhammed bin Süleyman bin Çağrı,Gaznelilerin yardımı ile isyan etti ise de,Sencer tarafından mağlup edildi.Karahanlılar devleti de Berkyaruk’a  bağlılığını tekrarladı.Berkyaruk Batı Karahanlı Devleti’nde üç hükümdarın tahta çıkarılmasında rol oynamıştı.Kardeşi Muhammed Tapar’a  ise Gence ve çevresinin idaresini verdi.

Sultan Berkyaruk devrinin önemli olaylarından birisi hiç şüphesiz Haçlı seferinin başlaması idi.Türkler’i Anadolu’dan atmak ve Kudüs’ü ele geçirmek  maksadıyla Avrupa’dan harekete geçen  I.Haçlı ordusu Anadolu Selçuklu Sultanı I.Kılıçarslan’ı mağlup ettikten sonra  Antakya’ya  kadar ilerlemiş ve bu şehri  kuşatmıştı.Şehrin valisi Yağı-basan etraftaki  emirlerden  ve Sultan Berkyaruk ‘tan yardım istedi.Berkyaruk,Musul emri Kür-Boğa’yı  Haçlılar üzerine gönderdi.Selçuklular’a  tabi  diğer kuvvetler ile birleşen Kür-Boğa Haçlıların işgal ettiği  Urfa’yı kuşatarak zaman kaybetti.Bu arada bir Ermeni dönmesi Firuz’un  ihaneti sonucunda ,Haçlılar Antakya’ya girdiler ( Haziran 1098) ve şehirdeki Türk ve Müslüman halkı kılıçtan geçirdiler.Kür-Boğa’nın komutasındaki birleşik Selçuklu ordusu,Suriye Melik ve Emirleri’nin geçimsizliği ve birbirlerine güvensizlikleri yüzünden Antakya önünde Haçlılara yenildiler.Haçlılar ise bu zaferden sonra Kudüs’e kadar ilerlerler.(1099).Böylece Haçlılar,Müslümanlar aasındaki çekişmelerden yararlanarak Anadolu,Suriye ve Filistin’de Krallık ve kontluklar kurdular.

Sultan Berkyaruk’un iç düzeni sağlamasından uzunsüre geçmemişti ki,Gence valisi olan kardeşi Muhammed Tapar’ın isyanı ile karşılaştı.Muhammed özelliklr daha önce Berkyaruk’un veziri olan Müeyyed el Mülk tarafından isyana teşvik edilmişti.O önce Azerbeycan’ı zabt ederek Rey civarına kadar ilerledi ve bu şehre girmeği başardı ( 20 Eylül 1099.Berkyaruk,askerlerinin Muhammed tarafına geçmesi üzerine karşı koyamayacağını anlamış ve neticede Huzistan’a çekilmişti.

Bu sırada Berkyaruk’un annesi Zübeyda Hatun,Muhammed Tapar’ın veziri,Müeyyed el Mülk tarafından Rey şehrinde boğdurulmuştu.Berkyaruk Irak emirlerinin kendi tarafına  geçmesiyle yeni bir ordu meydana getirdi ve Bagdad’da  adına tekrar hutbe okundu.İki taraf arasında yapılan ilk savaş Berkayaruk aleyhine sonuçlandı.( 16 Mayıs 1100) Berkyaruk yardım bulmak amacıyla Horasan’a gitti ise de,bu bölgenin hakimi Sencer kardeşi Muhammed Tapar’ı tercih etmişti.

Berkyaruk tekrar Huzistan’a giderek burada kendine taraftar buldu.İki taraf Hemedan civarında tekrar karşılaştılar.( Nisan 1101 ).Bu savaşta bozguna uğrayan ve Horasan’a kardeşi Sencer’in yanına giden Muhammed Tapar oldu.Ayrıca Veziri Müeyyed el Mülk,Berkyaruk’un eline esir düşerek öldürüldü.Savaş sonrası emri altındaki bu büyük kuvvetten belki de mali güçlükler yüzünden istifade edemedi.Muhammed ile Sencer ise yeni bir ordu kurarak Bagdad’a yürüdüler.Berkyaruk tekrar Bagdad’ı terk ederek Huzistan’a çekildi.

İki taraf orduları Rüdraver de üçüncü defa karşı karşıya geldiler.Fakat araya Halife Müstazhir ve alimlerin girmesi yeni bir savaşı önledi.İki kardeş bir anlaşma yaptılar ( 23 Aralık 1101 ).Buna göre;Berkyaruk ‘’ Sultan ‘Muhammed Tapar ise ‘ Melik ‘ olarak tanındı.

Muhammed;Erran,Azerbeycan,Diyarbekir,El Cezire ve Musul’a hakim oldu.Berkyaruk geri kalan bütün bölgeleri idare edecekti.Bu anlaşmadan memnun olmayan Muhammed Tapar iki üç ya sonra tekrar hükümdarlık alameti olarak beş nevbet çaldırdı ve Sultanlığını ilan etti.

Sultan Berkyaruk derhal onun üzerine yürüdü ve Rey’de yapılan dördüncü savaşı da kazandı.Muhammed kaçarak  Isfahan’a sığındı.Berkyaruk dokuz ay süreyle şehri kuşattı Ancak şehir dayandı.Muhammed Isfahan’dan kaçarak ( 1103 ),Azerbeycan’da yeni  bir ordu topladı.İki taraf arasında beşinci ve son savaş Hoy şehri önünde oldu ( Nisan 1103).Muhammed savaşı gene kaybederek yine kaçmayı tercih etti.

 Ancak Berkyaruk artık hastalanmış ve savaştan bıkmıştı,bu bakımdan Muhammed Tapar’a bir anlaşma önerdi.Bu anlaşmaya göre;Büyük Selçuklu Devleti Azerbaycan’daki  Sefidrud  hudud olmak üzere ikiye bölündü.Muhammed Tapar  kendisine verilen Azerbaycan,Diyarbekir,El Cezire,Musul ve Suriye gibi bölgelerde Sultan tanındı.Berkyaruk’a ise  Rey,Cibal,Taberistan,Fars,Huzistan,Bagdad                         Mekke,Medine gibi önemli şehir ve bölgelerin idaresi kalmıştı ( 1104).Horasan’a hakim olan  Sencer hutbeyi Muhammed adına okutuyordu.

Sultan Berkyaruk’un isyanlardan uzak sakin  hayatı çok kısa sürdü ve yirmibeş yaşında veremden öldü.(23 Aralık 1104).Onun oniki yıl süren saltanatı  daimi bir mücadele  içinde geçmiş,kendisine karşı isyan edenlere binbir zorluklarla  hakimiyetini tanıtmıştı.Buna rağmen saltanat mücadeleleri Selçuklu Devleti’nin bir duraklama dönemi içine girmesine sebeb olmuştu.Tarihçiler onu çok faziletli ve adil bir insan olarak övmüşlerdir

Allah Rahmet Eylesin...

MELİKŞAHIN EŞİ TERKEN HATUN HAKKINDA BİR ÇALIŞMA

                                     

Türk tarihinde devlet yönetiminde  etkili olan kadın sultanlara verilen ünvanlardan en çekici olan ‘’ Terken’’ dir.Türklerde hükümdar hanımlarına hep Katun ( hatun  ) tabiri değiştirilmeden kullanılmıştır.Saray hatunlarının hepsi  hatun ünvanını alırken,’Terken’ ünvanına ise sadece  üst derecedeki hatunlar sahip olurdu.

Osman Turan’ın yaptığu araştırmalara göre Terken bir isim değil bir ünvandır.Terken ‘’ kendisine itaat edilen ‘’ anlamanına  geldiğini belirtmiştir.Bu ünvana sahip olan saray kadınları kendilerine ait yurtluklara ( ikta),divan teşkilatına,askerlere ve hizmetlileri sahipti.Bu varlıkları sebebiyle,Terken hatunlar  feodal devlet düzenindeki  ikta sahibi beyler  gibi yeri geldiğinde  askeri müdahelelere kalkışıp,yönetimde söz sahibi olmuşlardır.Ancak tahta geçtikleri pek az görülmüştür.Terken kelimesinin isim olarak günümüze yansıması Türkandır.

Türk devletleri  ikili ilişkilerini geliştirmek  ve bir takım siyasi emelleri için siyasi evlilikler gerçekleştirmişlerdir.Hükümdarlar kendi siyasi çıkarları uğruna yetiştirdiği  tatlı dilli,güleryüzlü kız çocuklari,zamanı gelince bu tür evliliklere yönlendirilmiştir.

Bu siyasi evliliklerini ne güzel öreneği Büyük Selçuklu Sultanı  Melikşah ile Terken Hatun evliliğidir.Bu evlilik uzun bir zaman diliminde,Selçuklu devletinin yıkılışını hızlandıran olayların fitilini ateşlemiştir.Peki Terken Hatun kimdir ? Terken Hatun,Karahanli ilig Han’ın torunu ve Semerkant hükümdarı,Şemsü’l Mul Ebül Hasan Nasr’ın amcasının kızıdır.’’Ilıg ‘’ unvanı pek çok türk hanedanındada olduğu gibi,Karahanlılardada yalnız hanedan üyelerinin kullandığı bir ünvandır.Terken Hatun bir hanedan üyesidir.

Residuddin Fazlullah eserinde  ‘Terken Hatun’dan ( Han’ı Semerkant Tamgaç’in kızı Terken Hatun Sultan  diye bahsetmiştir.Yazarı bilinmiyen ‘Selçukname’ adlı eserde  Terken Hatun’dan ‘ Türk aslından ve Afrasyab soyundan bir melike ‘olarak söz edilir.Adı tam olarak bilinmiyen Terken Hatun’a eşi Sultan Melikşahın ‘’ Celalü’d-devleve’ddin ‘ lakabı nedeni ile ‘ Celaliye hatun ‘ denilirdi.

1055 yılında dünyaya gelen Melikşah,Terken hatun ile evlediğinde dokuz yaşındadır.Melikşahın yaşının küçük olması,Türk Islam devletlerinde  bu tarz resmi nikahların çocuklar küçükken yapıldığı sıksık görülmüştür.Nikah olsalar bile çocuklar büyüyene kadar Evlilik hayatına geçilmediğini tarihçiler özellikle işaret ederler.

Sultan Melikşah tahtta olduğu,süreçte,bir çok olayda Terken Hatun’un etkisi altında kalmıştır.Bu etkinin birkaç örneğini vermek isterim

Terken hatun’un çok güzel ,şirin ve hoş bir kadın olup yüksek bir güce sahip olduğu bilinmektedir.Kendi döneminde gerçekleşen  olaylar karşısında göstermiş olduğu tutumlar onun soğukkanlı ve özgüvenli birisi olduğunu gösterir.Bu tutumlarından ilki Halife Muktedi’nin Melilşah’ın kızı ile evlenme olayında karşımızı çıkmaktadır.

 

 

 

 

Halife Müktedi,veziri Fahru’d-devle Ebu Nasr bin Cuheyr’i Sultan Melikşaha göndermişti.Saraya vardığından onu Nizamulmülk karşılamıştır.Sultanın emiriyle Büyük vezir  Fahru’de devle’yi yanına alıp Terken hatun’un huzuruna getirmiştir.Halifenin elçisinin evlilik teklifini  sunması üzerine Terken hatun kendisine ,kızını Karahanlı ve Gazne Sultanlarının da istediğini söyledi.Ancak,dörtyüz bin dinar başlık vermesi halinde Halifenin teklifini tercih edebileceğini söylemiştir.Halife’den para talep edilemeyeceğini dile getiren Ebu Nasr bin Cüheyr’i ile Terken hatun uzun uzun konuşmuşlar,sonunda uzlaşmışlardır.Aralarında yapılan anlaşmaya göre Ellibin dinar Süt hakkı,Yüzbin dinar mehir ödemesi ile Halifenin başka eşi ve cariyesi olmaması şartı ile kızını vermeye razı olmuştur.Bunu Melikşahda onaylayında,Halifenin elçisi Bağdat’a dönmüştür.

Düğün 1087 yılında gerçekleşmiştir.Düğünün ertesi günü bir ziyafet veren Halife Muktedi Bicmillah,Terken Hatun ile yanındaki kadınlara hilat’lar göndermiştir.

Bir diğer örnek ise Seref el Devle Müslim olayıdır.Nizam’ul-Mulk’ün damadı olan devrin ileri gelen devlet adamlarından Fahr ud devle Muhammed bin Cüheyr,Mervani devletinin zenginliğini ileri sürerek Diyarbekir bölgesine yapılacak bir sefer için Sultan Melikşah’ı ikna etmiştir. Sultan,Diyarbekir bölgesinin emirliğini Muhammed bin Cüheyr’e vermiş,Artuk Bey ve Arap emiri Seyf el Devle’nin de bulunduğu büyük bir orduyu Diyabekir’e göndermiştir( 1084 )

Bu Selçuklu ordusu Amid ve Meyyafarijin gibi büyük şehirleride feth ederek,Diyabekir bölgesine hakim oldu.Böylece,Mervani devleti ortadan kalkar ( 1085 )

Sultan Melikşah Mervani Devleti’nin yardımına koşan Musul Emiri Şerif el Devle Müslim’e  de kızmış ve Musul üzerine yürüyerek şehri teslim almıştı.Bir rivayete göre Terken Hatunun etkisi  ile Müslimi yerinde bırakmıştır.Tabii,Horasnda isyan eden kardeşinde etkili olmuş olabilir.( 1084 )

Bir üçüncü örnekte,akrabası olması kuvvetle muhtemel olan Batı Karahanlı Sultanı Ahmed han ın affedilmesi olayıdır.Batı Karahanli Hükümdarı  Ahmed Han’ın ulema ile arasındaki geçimsizlik ve uleman’ın Sultan Melikşahı  davet etmesi üzerine,Selçuklu ordusu Han’ın üstüne yürüdü.Aslında bu davet,tüm islam dünyasını eline geçirmek isteyen Melikşah için bir fırsattı.1089 yılında çıkılan seferde ilk Buhara  şehrini ele geçirdi.Daha sonra Semerkantı kuşattı.Ahmed han şehir savunmak için çaba göstersede;Selçuklu ordusu kolayca şehri ele geçirdi.Ahmed han esir alınıp,isfahan’a götürüldü.Rivayete göre,Terken hatun’un akrabasını ölümden kurtardığı söylenir.Ancak Batı Karahanlı Sultanlığı Selçuklu imparatorluğuna tabii oldu.

Terken Hatun’un etkisini Nizam ül Mülk konusunda daha net görebiliriz.Sultan Alparslan zamanında beri  Selçuklu Imparatorluğununn vezirliğini yapan  Nizam ül Mülk ile Sultan Melikşahın arası açılmıştı.Bunda özellikle sivil büroktaside zaten İranlılara dayanan Selçuklu Devletinin ,bir nevi İran’lı unsurların çatışma haline gelmiş olmasının bir payı vardı.Çünkü  devletin üst düzey kadrolarında görev alan gulam ümera,nüfuz alanlarını genişletmek için birbirleriyle rekabet ediyorlardı.

Nızam ül Mülk’ün ,Amidülmülk Kunduri’yi bertaraf edip vezir olması gibi,şimdi de başkaları yaşlı vezirin yerine adaylık yarışı içerisinde bulunuyorlardı.Gerçi,on iki oğlu,damatları,sayısız akraba ve azatlı köleleri ile devlete her alanda nüfuz etmiş olan Vezir ile rekabet etmek çok kolay görünmüyordu.

Fakat Terken hatun bu konuda Melikşah’ı etkiliyebiliyor ve Sultan’a kendi veziri Ebu’l Ganaim’i tayin etmesi için telkinde bulunuyordu.Irani geleneğin temsilcisi Nizam ül Mülk ,hatunların ,Türk töresinden kaynaklanan güçlü hukukundan  rahatsız oluyordu.Onun için Terken hatun muhaliflerin arasındaydı.

Melikşah,Terken hatun’un etkisil ile ondan olan oğlu Mahmud’u veliaht tayin etmişti.Berkyaruk tarafını tutatn Nizam ul Mülk ise bu tayinin değişmesi için mücadele ediyordu.

Melikşahun Halifelikle ilgili planları konusunda da Veziri ile ayrı düştüğü bilinmektedir.Çünkü rivayete göre,Isfahan’da bir halifelik sarayı inşa ettirmek isteyen Melikşah,aynı zamanda torunu Caferi halife yapmayı düşünüyordu.Bilindiği gibi,Sultan Melikşah kızı Mahmelik hatunu,Abbasi halifesine eş olarak vermiş,evlendirmişti.Cafer Mahmelik hatun ile Halife Muktedinin oğludur.Ancak,Mahmelik hatun,Halifenin,kendisine ve yanındaki Türklere kötü muamele ettiğinden şikayette bulununca;Sultan Melikşah buna kızıp,kızını ve torununu isfahana getirtir.Saraya döndükten kısa bir süre sonra Mahmelik hatunun ölümü ilişkileri tamamı ile bozar.Kızının ölümünden Halifeyi sorumlu tutan Sultan,onun yerine torunu Caferi geçirmeyi kafasına koyar.

Melikşahı bu konuda Terken hatun ile veziri tahrik ediyordu.Nizam ül Mülk ise daha ölçülü,arabbulucu bir tavır sergiliyordu. Ancak oğlu Mahmud’u saltanat,torunu Caferi  hilafet veliahtı tayin ettirmek isteyen Terken hatun,bu yolda en büyük engel olarak Nizam ül Mülk’ü görüyordu.

Bunların yanısıra Büyük Veziirn oğulları ve adamlarının  davranışları,artık Melikşahıda son derece rahatsız ediyordu.Zira,Merv gibi önemli bir Meliklik şehri bile Nizam ül Mülk’ün oğullarının  idaresi altında idi.Sultanın huzurunda rahat hareket eden,açık açık konuşan bu insanların, siyasi olarak güçlenmesi Sultan’ı rahatsız ediyor,hatta çekiniyordu.

Melikşah ile Vezirinin arasının tamamen açılmasında bir hadise bardağı taşıran son damla oldu.Bu olay yüzünden Vezir ile Melikşah arasında bir yazışma oldu.Bu mektuplaşma ve yazışmalar,normal şartlarda vezirin azledilmesini gerektiren ,bir meydan okumayı açıkça ortaya koysa da;Melikşah,Vezire cevap vermeden ve onu görevden almadan,Ekim 1092 yılında Bağdad’a doğru sefere çıktı.

Büyük Devlet Adamı Nizam ül Mülk de herşeye rağmen,devlet terbiyesi gereği,Sultanın arkasından yola çıktı.Ancak,Isfahan Bagdad yolu üzerinde Nihavend yakınlarında,arzuhal vermek bahanesiyle yanına gelen bir Batini fedaisi Deylemli bir genç tarafında öldürüldü ( 14 Temmuz 1092).

Devrin kaynaklarında bu suikast yüzünden hem Terken hatun hem de Veziri suçlanmıştır.Nizam ül Mülk ölünce onun yerine  Ebu’l Ganaim geçirilir.Yeni vezir tüm yönetim kadrosunu değiştirir.

Sultan Melikşah ülkesinin bir şehri gibi gördüğü Bağdad’a son gelişinde,Halife Muktedi ile ilişkilerinde bir denge unsuru olan Nizam ul Mülk’ün varlığından yoksun bulunuyordu.( 28 Ekim 1092 ).Ancak kızı Mahmelek Hatun’a yapılanların hesabını sormak istiyordu.Zira kızına reva görülen muamele,aslında Melikşah’a karşı bir meydan okuma anlamına geliyordu.

Halifelik üzerindeki otoritesinin açıkça hissedilmesini  isteyen Sultan,torunu Cafer’İ veliaht ilan etmeyi reddeden Halife Muktedi’ye ,hemen Bagdad’I,terketmesini bildirdi.Halife çaresizlik içinde on gün süre istedi.Fakat Sultan Melikşah,Halife’ye verilen  sürenin dokuzuncu gününde av etinden zehirlenerek hayatını kaybetti.( 20 Kasım 1092 ).Dönem kayıtlarından hem Terken hatun hem de Halife  tarafından öldürüldüğü hakkında iddialar vardır.

Melikşahın ölümünün faalini tespit etmek mümkün olmadı.Herkes suçlandı.Terken hatun bile,beş yaşındaki oğlunu hükümdar yapabilmek için Melikşahı öldürttüğü töhmeti altında kalmıştırç

Oysa bir Karahanlı  Melijesi ve Selçuklu ımparatoriçesi olarak bunun mümkün olmayacağını  herkesten iyi biliyordu.Oğlu tahta geçecek yaşa gelene kadarda  Melikşahın yaşamasını tercih ederdi.Ancak,Sultanın ölümünden sonra başlayan taht kavgaları sırasında oynadığı aktif rol,kadının devlet hayatında  olmasını yadırgayan anlayış tarafından,tüm felaketlerin sebebi olarak görülmektedir.

Melikşah öldüğünde geride n Berkyaruk,Muhammed Tapar,Sancar ve Mahmud adlı dört oğul bırakmıştı.Babasının yerine en büyükleri olan  ve o dönemde oniki yaşında bulunan Berkyaruk’un tahta geçmesi bekleniyordu.

Daha evvel söz ettiğimiz gibi Nizam ülMülk ,Terken Hatun’un  oğlu  Mahmud’a  karşı,Melikşahın amcası Yakuti’nin kızı Zübeyde hatun’dan  oğlu Berkyaruk’u desteklemekteydi.Bazı kaynakların verdiği bilgilere göre  Melikşah Berkyaruk’u  veliaht tayin etseydi bile bunun saltanat kavgasını önleyemeceği biliniyordu.

Nitekim bu durumu fırsat bilen ve o sırada Sultanın yanında Bağdat’ta bulunan Terken hatun,henüz beş yaşında bulunan oğlu Mahmud’u tahta geçirmek için harekete geçti.Bir taraftna zaman kazanmak için Melikşah’ın ölümünü gizlerken,diğer taraftan da hazinenin ağzını  açarak desteklerini almak için ordu ve devlet adamlarına  büyük ihsanlarda bulundu.Bu cömert girişimleri sayesindede pek çok emirin içerisinde bulunduğu büyük bir ordu kurmayı başardı.

Terken hatun’un bu başarısı,hiç şüphesiz bolca dağıttığı ihsanlar kadar,Karahanlı soyundan gelmesi ve Selçuklu İmparatoriçesi olarak Melikşah’ın sağladığı etkin konumundan kaynaklanmaktaydı.

Bu şekilde ordunun bağlılığını temin eden Terken Hatun,bir taraftanda  oğlunun  saltanatı için bir tehlike olduğuna inandığı ;veliaht Berkyaruk’u hapsettirmek için,Musul valiis Kürboğa ile Emir Üner ve Emir Komac’ı Isfahan’a göndermiştir.Isfahan’a gelen emirlerin Berkyaruk’u tutuklayarak ,hapsetmelerinden sonra  Terken Hatun,Abbasi halifesi Muktedi’den oğlu Mahmud adına hutbe okumasını istedi.

Halife bu teklife hemen evet demedi..Imam Gazalali’nin fetvası doğrultusunda Mahmud’un yaşını küçük olmasının nedeni ile ülke yönetemeyeceğini gerekçe göstererek bu isteği reddetti.Ancak Terken hatun’un yanında tuttuğu torunu ve Halifenin oğlu olan Cafer üzerinde tehditler savurunca,direnemedir.Caferin babasına gönderilmesi kaydıyla  26 Kasım 1092 yılında Bağdad’da Mahmud  adına hutbe okundu.

Terken hatun,Melikşahın ölümünden sadece altı gün sonra oğlu Mahmud’u  Bağdat’ta Sultan ilan ettirmeyi başarmıştı.Ardından Vezir Recülmül Ebu’l Ganaim ve orduyla birlikte,oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak üzere Isfahan’a doğru yola çıktı.

Ancak,Herşeyi düşündğünğ zanneden Terken Hatununun unuttuğu rakipleri vardı.Nizamülmülk’üm adamları daha pes etmemişti.Eski Vezirin adamları bir silah deposunu  yağmalayarak isyan etmiş ve Berkyaruk’u hapisten çıkarıp,tahta oturtup adına hutba okutmuşlardı.

Terken Hatun’un Isfahan’a yaklaşması üzerinede Berkyaruk’u Nizamülmülk’ün adamları hala güçlü oldukları Rey şehrine kaçırdılar.Bu arada pek çok Emirde onlara katılıp Rey şehrine giderler.Berkyaruk’un etrafında  onbinden fazla asker toplanmıştı.Böylece taht kavgası eski vezirin adamları ile yeni vezirin arasındaki bir hesaplaşmaya dönüşmüş bulunuyordu.

Çünkü başta Emir Erkuş olmak üzere ,maktul vezirin taraftarları,yeni veziri Nizamülmülk’ün  katili olmaklar itham ediyorlardı.Bu sebeplede,Berkyaruk’u desteklemek suretiyle eski vezirinde intikamını almak istiyorlardır.

Durumun kendi aleyhine gelişmekte olduğunu gören ve Berkyaruk’un daha fazla güçlenmesini engellemek isteyen Terken Hatun,yanında Kürboğa,Üner ve Komaç gibi emirler olduğu halde Rey şehrine doğru hareket etti.

Ancak Berveird yakınlarında yapılan savaşta,ordusundan bazı emirlrin askerleriyle Berkyaruk tarafına geçmesi üzerine yenilen Terken Hatun Isfahan’a çekilmek zorunda kaldı ( Ocak 1093 )

Şehir Berkyaruk ve ordusu tarafında kuşatılır.Terken Hatun Isfahan’ın surlarının içinde sıkışmış kalmıştı.Bu durumdan kurtulmak için bir taraftan yanındaki emirlerinde telkiniyle kuşatmayı kaldırması için Berkyaruk ile anlaşma yollarını ararken,diğer taraftanda oğlu Mahmud’u tahta çıkarma arzusundan  vazgeçmeyerek yeni çıkış yolları arıyordu.Nitekim bu amaçla,Berkyaruk’un dayısı Azerbeycan  meliki Ismaile  haber göndererek kendisi ile evlenip Mahmud’un saltanatına ortaklık teklif etti.

Selçuklu tahtına geçmek için fırsat kollayan Ismail bu teklifi hemen kabul eder.Hemen ordusu ile Terken Hatunun yardımına koşar.Birleşen iki ordu Berkyaruk’un üzerine yürüdü. Ancak bu orduda başarılı olamaz.Zira Terken Hatun’un Melik ısmail ile evlenmesini hoş karşılamayan bazı komutanların Berkyarukun saflarına geçmesi ile Kereç yakınlarında yapılan muhabereyi kaybeden  Ismailde Isfahana çekildi ( Şubat 1093 )

Bu yenilgiye rağmen Terken Hatun onu hürmetle karşılayıp,adına sikke kestirdi,oğluyla müşterek hutbe okuttu.Ancak Melik Ismail beraberindeki emirler ile anlaşamadığından;Berkyaruk’un annesi r olan Kızkardeşi Zübeyde Hatun’un yanına gitti.Fakat onun Berkyaruk hakkındaki kötü düşüncüleri gün ışığına çıkınca Atabeyi Gümüştekin tarafından öldürüldü

Melik Ismail’in ölümü Terken Hatun’un azmini kırmadı.O bu sefer de Melikşahın ölümünün ardından Suriye’de Saltanatını ilan etmiş olan kayınbiraderi Tacüddevle Tutuşu aynı vaatlerle Isfahana davet etti.

Suriye Meliki Tutuş,Melikşaha itaatini bildirmek ve teveccühünü kazanmak için Dimaşk’tan Bağdat’a gelmek üzere iken,Fırat kıyısındaki Hit  kasabasında  Sultanın ölüm haberini almıştı.Hemen her hanedan üyesinin yapacağı gibi,kendini saltanata en uygun kişi olarak  gören Tutuş,daha burada iekn adına hutbe okutmak suretiyle sultanlığını ilan etti.Daha sonra Rakka şehirini ele geçirip Taht töreni yaptı ( Şubat 1093 )

 

 

O Urfa valisi Bozan,Haleb valisi Aksungur ve Antakya valisi Yağı basan’ın itaatini sağlayıp ,Rahbe,Habur bölgesi ve Nusaybin’i işgal etti. Daha sonra Musul üstüne yürüdü ve şehir dışında Ibrahim bin Kureyşin ordusu ile yaptığı muharebeyi kazanıp Musul şehrine girdi.Bu söz konusu şehirleri alan Tutuş,Suriye ve Elcezire nin  önemli bir bölümünde hakimiyetini tesis ettiği gibi adına hutbe okutmayı başarmıştı.

Bunun bir sonucu olarak,Selçuklu tahtına geçmeyi kendine bir hak gören Tutuş,Büyük Selçuklu Sultanı sıfatıyla Bağdat’ta adına hutbe okunması için Abbasi Halifesi El Muktedi ye başvurdu.

Halife bu teklif karşısında ona,adına hutbe okutabilmesi için  Horasan ve Maşrıkta hükümran olmak,Islam alemine hakan olmak,Saltanat mücadelesi içinde rakibi olmaması ve Isfahan da tahta çıkması gibi şartlar ileri sürerek,bu isteği kabul etmedi.

Tutuş Isfahana gitmek için ordusu ile hareket geçti.Yolu üzerinde olan Diyarbakır bölgesini ele geçirip,Azerbeycana doğru yöneldi.

Berkyaruk amcasına karşı önlemler aldı.Bu arada Emir Aksungur ve Bozan  orduları ile Berkyaruk’un ordusuna katıldılar.Bu taraf değiştirme ile kuvvetinden çok şey kaybeden Tutuş yeniden ordusunu maglu olarak takviye etmek amacıyla yanında Yağıbasnan ile Dımaşka geri döndü.( Aralık 1093 )

Tutuş geri dönerken,Berkyaruk  bu sırada  Bağdad’a girmiş ve adına hutbe okunmasını istemişti ( Ocak 1094) Halife onun başarılarını göz önüne alarak  onun adına Hutbe okuttu( 3 şubat 1094 )

Tutuş  Bağdad’tan  kötü haberi alınca yeni bir ordu kurarak,harekete geçer ve önce ihanetlerini unutamadığı Emir Aksungur ve Bozan’dan intikamını aldı.yakalanan iki emir öldürüldü ( Mayıs 1094).Tutuş Ahlat üzerinden Azerbeycan’a gidereke bu bölgeyi hakimiyeti altına aldı ve Hemedan’a doğru yürüdü.Burada Terken Hatun’la birleşerek ,Berkyaruk’a karşı ortak bir mücadele başlatacaklardı.

Aynı maksatla Isfahan’dan Hemedan’a  doğru yola çıkan Terken Hatun yolda hastalanarak  geri dönmek zorunda kaldı ve kısa bir süre  sonra öldü ( Ekim 1094 ).Terken Hatun’un ölümünden  sonra ona bağlı emirlerden bir kısmı Berkyaruk tarafına geçerken,büyük bir kısmı da Tutuş’a katıldı.

Diğer taraftan  yanından az sayıda asker bulunan Berkyaruk,Tutuş’un  öncü kuvvetlerine  maglub olarak Isfahan’a sığındı.Bu mağlubiyet haberi üzerine Abbasi  Halifesi Mustahzir Billah Bağdad’da Tutuş adına  hutbe okuttu.Berkyaruk ise kardeşi Mahmud’un emirleri tarafından  Isfahan’da yakalandı.Bu sırada Mahmud’un çiçek hastalığına yakalanarak ölmesi ( Kasım1094 ),yanındaki emirlerin Berkyaruk’u sultan tanımalarına  sebeb oldu.Berkyaruk ile Tutuş arasında kesin savaş Rey şehri civarında yapıldı.( 25 Şubat 1095 ).Kötü davranışlar nedeni ile Tutuş’a kırgın olan emir ve askerlerden büyük bir kısmı Berkyaruk tarafına geçtiler.Neticede bu saltanat mücadelesini  kazanan Berkyaruk oldu ve Tutuş savaş alanında öldü.

Bütün bir hayatı boyunca zekasını ,kabileyetlerini iktidardardaki emelleri uğruna kullanan  Terken Hatun,her ne kadar geride bir çok entrika ve düşman  bıraksa da kendi adına Bağdad’da Hanefilere tahsis edilen Terken Hatun Medresesi ile Isfahan’da Cuma camii avlusundaki kuzey kubbelerini yaptırmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti’nin siyasi  hayatından en etkili kadın olan Terken Hatun,,asil bir aileden gelmesi,sahip olduğu yetenekleri ve zekasıyla Selçuklu sarayında bir devrim yaratmıştır.Devlet işlerinde,protokolde her zaman Sultan Melikşah’ın  yönlendiricisi olmuştur.Kızı Mahmelek sultanın evlenmesinden herşeyi kendi isteği ve otoritesi yönünde düzenlenmiştir.

Melikşahın ölümünden sonra oğlunu tahta  geçirmek için değişişk yöntemle denemiştir.Bunlardan biride hazinenin büyük bir kısmını kendi safında  yer almaları için Emirlere dağıtmasıdır.

Sultan Melikşah ölümünden sonra iktidar mücadelesinde yeri geldiğinda siyasi evliliklerde  gerçekleştiren Terken Hatun,eşi Melikşah hayattayken de Fars bölgesine hakim olmak için ordu kurup sefere çıkmıştı.

Tüm bunları yanlızca güç ve  iktidar için yaptığı söylenemez .Bakıldığında Terken Hatun’un izlediği politikaların devleti yıprattığı ve zayıflattığı gerçeksede  ortam bunları tıpkı diğer hanedan mensubu hatunlatr ve dahi meliklerde de görüldüğü gibi devlette hakimiyette söz sahibi olabilmek için uygulama yoluna girmiştir.Büyük Selçuklu Devletinin  selameti için  doğru bildiği şekilde davranmıştır.Devlet içinde bir günah keçisi olan neredeyse tüm çöküşün  sorumlusu olarak sunulan Terken Hatun aslında masumdu.

Allah rahmet eylesin…

 

 

 

 

HINDISTANIN KOVID -19 SERÜVENİ

 

Kovid- 19 tüm dünyada hızını arttırarak yayılıyor.bugün ülkemizde nerede ise 30.000 hasta ve 174 ölümüz var. Bu salgını nasıl önleyecebileceğimizi bilmiyoruz. Aşıların etkili olup olmayacağını da bilmiyoruz. Bu yazımda ise size Hindistan'ın Kovid 19 macerasından söz etmek istiyorum.

Bugünlerde Hindistan'da şehirlerden kırsala büyük bir göç yaşanıyor. Geriye doğru büyük oranlarda fiziki ve sembolik adımlar atılmaktadır.

Son 10 yılda Hindistan'da yaklaşık 150 milyon insan kırsal keşiden şehirlere akın ettiler. Bu akınlar sonunca Yeni Delhi dünyanın ikinci Mumbai'yi dünyanın altıncı büyük metropolü haline getirdiler. İnşaat İşçileri,güvenlik görevlileri,şoförler,tezgahtarlar,hastane ve otel çalışanları bu şehirleri doldurdu.

Çay tüccarlığından başbakanlığa gelen Narendra Modi savunmasız işçilerin şartlarını iyi bildiğine inanıyorum. Ancak bu insanların son aylarda yaşadığı acılar Kovid-19 salgını ile daha da artmıştır. Hindistan’ın ABD’yi geçerek dünyanın en çok vaka sahibi ülkesi olma yolunda ilerlemesine yol açan Modi’nin politikalarıdır.

. Şu anda Hindistan’da toplam 9.270.000 vaka ve 135.000 ölü, hastaneleri ve sağlık sistemini kırılma noktasına getirmiştir. Yeni vakalar azalmasa da dini bayramlar sezonunda artması olasıdır. Ülke genelinde kısıtlamalar ve tecritler daha evvelden kaldırıldı. Yapılan araştırmalarda gerçek hasta veya vaka sayısının 65 milyonun üstünde olabileceği düşünülmektedir.

Modi geçen mart ayında 1milyar 350 milyon Hindistan vatandaşını tecride zorladığında ülkedeki vaka sayısı bin kişinin altındaydı. Erzak toplamakta olan insanlar 4 saat içinde panik başladı. Bu mantıksız ve kaba eylemin tek sorumlusu tabii Modi’dir

Hint Ekonomisi çökerken, yüz milyondan fazla iş yok oldu. Mayıs ayına kadar kısıtlamanın bir çözüm olmadığını gören ülke, tecridi kademeli olarak hafifletir hafifletmez vakalarda hızlı bir artış başladı. Milyonlarca işsiz insan otobüslerle, trenlerle ve yaya olarak ülkeye yayılarak virüsü yaydı. Sadece Bihar eyaletine iki milyondan fazla insan geri döndü.

Kovid-19’un yayılışı kaçınılmazdı ancak ülkedeki etkisi ekonomik ve sağlık sistemi zaten sıkıntılar içinde olan,toplumda refah,kast ve coğrafi eşitsizlikleri ortaya çıkardı.Modi hükümeti kısıtlamaya çok erken uygulayarak ekonomiyi altüst etti.Eğer olay daha iyi bir planlama ile hastalığın önüne geçilebilir ve ekonomiye verdiği hasarın etkisi azaltılabilirdi.Sağlık sistemi ayakta kalabilir ve işsizlik ortaya çıkmazdı .Diğer taraftan Modi hükümeti istediği gibi kullandığı ‘’ Başbakanlık Bakım Fonu’nun şeffaf olmaması da tartışmalara konu oldu.

Ancak Hindistan'da olaylara bakış açısı biraz karışık. Sağlık hizmetleri ülke bazında değil Eyaletler bazında ele alınmaktadır. Bu sistem Modi’nin gerçekleri gölgelemesine yardım etti.

Aylar sonra pek çok insan maske takmaktan ve sosyal mesafe uygulamalarında bıktı. Bunun dışında sosyal medyada gerçek olmayan pek çok iddia dolaşmaktadır. Bu iddialara göre,Kovid-19 Müslümanları taşıdığı veya vejetaryen diyetin hastalığı önlediği gibi yanlış bilgilerdir. Ülkede sağlık hizmetleri büyük bir sorun. Kentlerdeki kalabalık gecekondu mahalleri hastalığın hızla yayılması için çok uygun bir zemin oluşturuyor. Hindistan aynı zamanda dünyanın en az Kovid-19 testi yapan ülkedir.

Dini Bayramlar ve festivaller ,durumu daha da kötüleştirdi. Bazı uzmanlar, hükümetin dindarları yatıştırmak için sağlık problemlerini önemsemeyeceğini iddia ederken. Ekonomik sıkıntı içindeki küçük tüccarlarında para kazanmak için salgını önemsemektedirler. Örneğin Kerala’daki bir festival yüzünden vakalar 5 kat artmıştır. Yaklaşan kış mevsimi ise durumu kötüleştirecektir.

. Tüm bu olumsuzluklara rağmen Hindistan'da iyileşme oranları yüksek seviyede. Bunun nedeni de Hindistan’ın genç nüfusu ve bazı bölgelerdeki agresif test ve takibin sonucudur.

Ancak bu salgında yaşananlar, zaten otoriter bir yönetim ile yönetilen ülkenin başına gelen son acı. 2014 yılında cesur ekonomik vaatler ve sıradan insan imajı Modi’yi iktidara taşıdı. Ancak onu iktidarda tutan kimlik politikalarıdır. 2019 yılındaki bölücü kampanya sonrasında büyük bir çoğunlukla başbakan oldu.

Modi’nin Hindistan Halk Partisi ( BJP),camilere hakaret eden ve öğrencileri döven Hindu milliyetçilerini cesaretlendirdi.Şubat ayında Delhi de Müslümanlara karşı çıkan ayaklanmalarda 53 kişi öldürüldü.Diğer yandan Modi’nin tartışmalı vatandaşlık yasası,Müslüman olmayan Pakistan, Bangladeş ve Afganistan’dan gelen yasa dışı göçmenlere af sağlaması ülkede protestolara yol açtı.

Basın susturuldu ve yerel gazeteciler,olumsuz haberler yaptıkları suçlamasıyla tutuklandılar. Bu durum salgın süresince daha da arttı,pek çok gazeteci yalnızca işlerini yaptıkları için,Hindistan’ın Kovid-19’la mücadelesine dair yanlış bilgi yaymakla suçlanarak tutuklandı.

Hindistan’ın işgal ettiği Keşmir ise tecritlere alışık. Bölge, ağustos 2019 yılından bu yana güvenlik sebep gösterilerek medya ve internet kesintisiyle beraber tecrit altında tutuluyor.

Ayrıca yabancı fonlu tüm STK’lara karşı tuhaf bir mücadele yürütülmektedir.Uluslararası Af Örgütü’nün Hindistan şubesi dahil on beş bin kapatma yaşandı. Eğer bu hayır kurumları çalışıyor olsaydı, koronovirüsle mücadelede en önde halka yardım edeceklerdi.

Pandemi ülkede dikkatleri başka yönlere çekerken, Modi son zamanlarda Hindistan’ın zaten karmakarışık olan bürokrasinde reform yapmak ve çiftçilik, eğitim ve çalışma yasalarını modernleştirme amacı ile bir kısmı popüler olan onlarca kanunu aceleyle geçirmekle meşgul. Onu eleştirenler ise sertlik politikasına yürekten inanan gruplardır.

Salgının Hindistan ekonomisini daralttığı ortadadır. Halk Modi’nin vaatlerinin sonucunu beklemektedir. Uzmanlar, Ülke ekonomisinin bu yıl %9 küçüleceğini tahmin ediyor.

Ancak yükselen vaka sayısı ve milyonlarca aç işçi, hükümetin odak noktasının çok uzun zamandır uyum değil bölünme olduğu ülkedeki derin rahatsızlığı yansıtıyor. Ekonomik küçülmenin faturasının ülkedeki azınlıklara çıkacağını herkes görüyor.

Kovid-19 Hindistan da bir kabus yaşatıyor. Hükümetinde buna karşı bir şu an çözümü yok.Dünyanın en zengin ülkelerinin bile çözemediği bu salgını sorunlarla dolu olan Hindistananın çözmesi uzun vadede bile mümkün görünmüyor.